مبانی تکملة المنهاج جلد سوم

کتاب ترجمه و تعلیق بر مبانی تکمله المنهاج: متون فقه جزایی/ ترجمه و تعلیق: محمدرضا شب‌ خیز

جلد سوم از مجموعه‌ ی چهارجلدی مبانی تکملة المنهاج تألیف آیت‌الله العظمی سید ابوالقاسم خویی (ره)، با ترجمه و تعلیق علمی دکتر محمدرضا شب‌ خیز، به یکی از بنیادی‌ ترین مباحث فقه جزایی اسلامی یعنی قصاص می‌ پردازد.

این اثر به‌ صورت دقیق، آموزشی و منطبق با سرفصل‌های درسی دوره‌ های کارشناسی ارشد و دکتری فقه و مبانی حقوق اسلامی تنظیم شده و علاوه بر ترجمه‌ ی روان متن عربی، با حواشی علمی و تطبیقی همراه است که درک مبانی فقه جزایی را برای دانش‌ پژوهان تسهیل می‌ کند.

جایگاه کتاب در نظام فقه جزایی اسلامی

تکملة المنهاج از آثار مرجع آیت‌ الله خویی است که مباحث مهمی چون قضاوت، شهادت، حدود، تعزیرات، قصاص و دیات را به شیوه‌ ی اجتهادی بررسی کرده است.
جلد سوم این مجموعه با تمرکز بر قصاص نفس و اعضا، ضمن وفاداری به متن فقهی، مفاهیم را با زبانی آموزشی و منطبق با قانون مجازات اسلامی مصوب 1392 بازگو می‌ کند.

این کتاب، علاوه بر اهمیت علمی، یکی از منابع مورد استفاده مقنن در تدوین قانون مجازات اسلامی بوده و به همین دلیل، برای دانشجویان، اساتید، طلاب و داوطلبان آزمون‌ های ارشد و دکتری، منبعی مرجع  به‌ شمار می‌ رود.

محتوای علمی و ساختار کتاب

در این جلد، مؤلف با ترجمه‌ی روان و تحلیل دقیق متن فقهی، مباحث مربوط به قصاص در فقه امامیه را در چند بخش بررسی می‌ کند:

• شرایط تحقق قصاص نفس و اعضا
• تفاوت قتل عمد، شبه عمد و خطای محض (با اشاره به مواد 289 و 290 قانون مجازات اسلامی)
• شرایط تساوی در دین و حمایت شرعی از خون مقتول
• نقش قصد، نیت، و آگاهی در تعیین نوع قتل
• تحلیل دیدگاه‌های فقها در تحقق قتل عمد و شبه عمد
• بررسی نقش عرف در تشخیص رفتار کشنده

برای مثال، مطابق با فتوای مشهور فقها، اگر کسی عملی انجام دهد که از دید عرف «کشنده» است، حتی اگر قصد قتل نداشته باشد، قتل عمد محسوب می‌ شود.
اما اگر عمل عرفاً کشنده نباشد، قتل در حکم عمد نخواهد بود — این تمایز یکی از نکات کلیدی جلد سوم است.

• ترجمه‌ی ساده و دقیق همه‌ی مباحث فقهی با حفظ معنا و ساختار متن عربی
• توضیح مفصل اصطلاحات فقهی کمتر آشنا مانند قصاص، دیه، ارش، عمد و شبه عمد
• حذف مباحث غیرکاربردی (مثل برده‌داری) که در آزمون‌های دانشگاهی و حوزوی نقشی ندارند
• درج مواد مرتبط از قانون مجازات اسلامی 1392 در پایان هر مبحث
• تطبیق آرای فقهی آیت‌الله خویی با نظرات فقهای معاصر (مانند امام خمینی، آیت‌الله سیستانی و آیت‌الله مکارم شیرازی)
• رویکرد آموزشی منطبق با نیازهای دوره‌ های ارشد و دکتری فقه و حقوق اسلامی

اهمیت آموزشی و کاربردی کتاب تکملة المنهاج

کتاب مبانی تکملة المنهاج جلد سوم نه تنها به‌ عنوان منبع دانشگاهی، بلکه به‌عنوان راهنمای تحلیلی برای درک تفاوت‌ های فقه جزایی اسلامی و قانون کیفری ایران مورد استفاده قرار می‌ گیرد.
طلاب و پژوهشگران با مطالعه‌ ی این کتاب می‌ توانند به فهمی عمیق از مفاهیمی مانند «قتل عمد»، «قصاص متقابل»، و «تخفیف در مجازات» دست یابند.

پیوند با دیگر مجلدات مجموعه

این جلد، بخش سوم از مجموعه‌ ی فقهی و آموزشی مبانی تکملة المنهاج است.
برای درک کامل سیر مباحث فقه جزایی، پیشنهاد می‌ شود جلدهای دیگر نیز مطالعه شوند:

جلد اول: قضاوت و شهادت

جلد دوم: حدود و تعزیرات

جلد چهارم: دیات

درباره‌ ی مؤلف و مترجم

آیت‌الله العظمی سید ابوالقاسم خویی (ره) از مراجع برجسته و اندیشمندان فقه شیعه است که اثر ماندگار تکملة المنهاج را تألیف کرده‌ اند.
دکتر محمدرضا شب‌ خیز نیز با تکیه بر تخصص خود در فقه جزا و ترجمه متون فقهی عربی، این اثر را با نثری روشن و آموزشی به فارسی برگردانده و حواشی تحلیلی مفیدی بر آن افزوده است.

نسخه‌ ی چاپی کتاب مبانی تکملة المنهاج جلد سوم (قصاص) هم‌ اکنون در انتشارات آوا بوک (Avabook) موجود است.
این کتاب با تخفیف ویژه برای طلاب و دانشجویان تحصیلات تکمیلی فقه و حقوق اسلامی عرضه می‌شود و امکان مشاهده‌ ی بخشی از پیش‌نمایش PDF نیز فراهم است.

کتاب ارزشمند «تکملة المنهاج» نظریات و فتاوای مرحوم حضرت آیت الله العظمی سید ابوالقاسم خویی رضوان الله تعالی علیه است و موضوع آن، مباحث «قضاوت، شهادت، حدود، تعزیرات، دیات و قصاص» می‌باشد.

در ترجمۀ پیش رو، جلد اول به مباحث «قضاوت و شهادت» اختصاص یافته؛ جلد دوم به مباحث «حدود و تعزیرات»؛ جلد سوم به «قصاص» و جلد چهارم به «دیات».

با توجه به اینکه این کتاب از مهم‌ترین منابع مورد استفادۀ مقنن در تدوین قانون مجازات اسلامی مصوب 1392 است، در حال حاضر، به عنوان یکی از منابع مهم درسی برای طلاب و دانش‌جویان رشته‌های حقوق و فقه و مبانی حقوق مورد استفاده قرار می‌گیرد. همچنین این کتاب، از جملۀ کتبی است که در آزمون‌های دوره‌های کارشناسی ارشد و دکتری، از منابع طرح سؤال می باشد.

بخشی از کتاب:

اگر شخصی، شخصی دیگر را بکشد، زمانی قاتل قصاص می‌ شود که مقتول:

1 ـ شرع و قانون از حق او حمایت کرده باشند (خونش محترم باشد/ مثلاً مرتد یا قاتل نباشد).

2 ـ در شرایطی به قتل رسیده باشد که با قاتلش از نظر دین برابر بوده (مثلاً هر دو مسلمان باشند).

3 ـ به عمد کشته شده باشد.

زمانی که فرد عاقل و بالغی با قصد و عمد، کسی را به قتل برساند، در واقع مرتکب قتل عمد شده است؛ حتی اگر وسیله‌ای که این فرد توسط آن کسی را کشته است، از لحاظ عرف جامعه وسیله کشنده‌ای نباشد.

پرسش: اگر قاتل عملی را انجام دهد که از لحاظ عرف جامعه موجب مرگ کسی می­شود؛ حال آنکه او قصد و عمدی برای کشتن نداشته باشد، قتل عمد رخ داده است؟

پاسخ: بر اساس نظر مشهور فقها چون عملش عرفاً کشنده است، عمل او قتل عمد محسوب می‌شود.

پرسش: اگر کسی قصد و نیتی برای قتل نداشته باشد و عمل او نیز از لحاظ عرف جامعه موجب مرگ نمی­شود، در صورت وقوع قتل آیا قتل عمد صورت گرفته است؟

پاسخ: خیر، زیرا هیچ یک از شرایط تحقق قتل عمد را ندارد؛ بنابراین قاتل قصاص نخواهد شد. به عنوان مثال: مثلاً کسی را با تکه چوبی نازک بزنند و آن شخص بر اثر آن بمیرد و یا سنگریزه‌ای را به سمت کسی پرتاب کنند و باعث مرگ او شود. در هر دو مثال عمل قاتل از لحاظ عرف موجب مرگ نمی­شده است.

ماده 289 قانون مجازات اسلامی: جنایت بر نفس، عضو و منفعت بر سه قسم عمدی، شبه عمدی و خطای محض است.

ماده 290 قانون مجازات اسلامی: جنایت در موارد زیر عمدی محسوب می‌شود:

الف: هرگاه مرتکب با انجام کاری قصد ایراد جنایت بر فرد یا افرادی معین یا فرد یا افرادی غیر معین از یک جمع را داشته باشد و در عمل نیز جنایت مقصود یا نظیر آن واقع شود، خواه کار ارتکابی نوعاً موجب وقوع آن جنایت یا نظیر آن بشود، خواه نشود.

ب: هرگاه مرتکب، عمداً کاری انجام دهد که نوعاً موجب جنایت واقع شده یا نظیر آن، می‌گردد، هرچند قصد ارتکاب آن جنایت و نظیر آن را نداشته باشد ولی آگاه و متوجه بوده که آن کار نوعاً موجب آن جنایت یا نظیر آن می‌شود.

پ: هرگاه مرتکب قصد ارتکاب جنایت واقع شده یا نظیر آن را نداشته و کاری را هم که انجام داده است، نسبت به افراد متعارف نوعاً موجب جنایت واقع شده یا نظیر آن، نمی‌شود لکن در خصوص مجنیٌ‌علیه، به علت بیماری، ضعف، پیری یا هر وضعیت دیگر و یا به علت وضعیت خاص مکانی یا زمانی نوعاً موجب آن جنایت یا نظیر آن می‌شود مشروط بر آنکه مرتکب به وضعیت نامتعارف مجنیٌ‌علیه یا وضعیت خاص مکانی یا زمانی آگاه و متوجه باشد.

ت: هرگاه مرتکب قصد ایراد جنایت واقع شده یا نظیر آن را داشته باشد، بدون آنکه فرد یا جمع معینی مقصود وی باشد؛ و در عمل نیز جنایت مقصود یا نظیر آن، واقع شود، مانند اینکه در اماکن عمومی بمب‌گذاری کند.

 و ...

¢  مهم‌ترین ویژگی‌های این اثر عبارتند از:

1ـ کلیه مباحث به صورت ساده و روان ترجمه شده‌اند.

2ـ عناوین و اصطلاحاتی که ممکن است مخاطبان کتاب با آنها آشنا نباشند، توضیح داده شده است.

3ـ با توجه به اینکه این ترجمه، مطابق با سرفصل‌های آموزشی دوره‌های کارشناسی ارشد و دکتری است، از ذکر مباحثی که از سرفصل‌های آموزشی حذف شده‌اند (مانند مباحث مربوط به برده‌داری) و در آزمون‌های کارشاسی ارشد و دکتری هم مورد سؤال قرار نمی‌گیرند، اجتناب گردیده است.

4ـ با توجه به اینکه این کتاب از مهم‌ترین منابع مورد استفادۀ مقنن در تدوین قانون مجازات اسلامی مصوب 1392 است، پس از بیان هر مبحث، مواد مرتبط با آن در قانون مجازات اسلامی بیان شده است.

4ـ جهت آشنایی بیشتر مخاطبان با نظرات دیگر فقهاء، نظریات و فتاوای حضرت آیت الله العظمی خویی رضوان الله تعالی علیه، با نظرات و استفتائات فقهای معاصر اعلی الله مقامهم اجمعین، تطبیق داده شده است.

• دیگر آثار دکتر محمدرضا شب خیز