امروزه بررسی جرائم علیه زیستبوم از اهمیت فزایندهای برخوردار است چراکه آسیب به آن به شدت محیط اجتماعی را به خطر میاندازد. حال پرسشی که پیش میآید آن است که با توجه به حمایت کیفری که در نظام حقوقی ایران از زیستبوم بعمل آمده است، آیا این حمایت توانسته است به‌خوبی نقش ارزندهای را در پیشگیری و حفاظت از زیستبوم ایفا کند؟ در پاسخ باید بیان داشت که به نظر میرسد حمایت کیفری قانون‌گذار از زیستبوم نتوانسته است آنطور که بایسته و شایسته حمایت از این محیط است اهداف قانون‌گذاری را فراهم کرده باشد.
توضیح آنکه حمایت کیفری قانون‌گذار از دو جهت مثبت ارزیابی نمیشود. اول از جهت عدم انسجام و ازهم‌گسیختگی قوانین زیست‌محیطی. توضیح آنکه حمایت کیفری از محیط‌زیست به‌طور عام و حمایت کیفری از زیستبوم به‌طور خاص در قوانین پراکنده به‌عمل‌آمده که مشکلات عدیدهای را هم ازنظر دسترسی مخاطبان قانون به آن‌ها و هم ازنظر قضایی (ناسخ و منسوخ بودن قوانین) به بار آورده است. بدینسان واضح است که زیستبوم به‌عنوان یکی از موضوعات فنی و تخصصی نیازمند تدوین مجموعهای واحد و منسجم است چراکه شفافیت در قانون‌گذاری یکی از آثار اصل قانونی بودن جرم و مجازات است (کوشکی، 1388). بدینسان هدف این پژوهش بررسی ضمانت اجرای کیفری در حفاظت از زیستبوم از منظر حقوق موضوعه ایران است.
زیستبوم در معنای اولیه اش شاخهای از زیستشناسی است که در آن گیاهانو حیوانات در ارتباطهای شان با یکدیگر و با زیستگاه طبیعی شان مطالعه میشوند (مصلحی و نظری، 1391: 109).
تفکر زیستبوم شناسی بر این فرض استوار است که انسان نیز مانند گیاهانو جانوران در یک فضای طبیعی و مرزهای مشخصی فعالیت و زندگی میکند. همان‌گونه که گیاهان وجانوران زمانی رشد میکنند و بارور می‌شوندکه با محیط‌زیست خود در تعادل و هماهنگی باشند وشرایط حیاتی کافی برای رشد و باروری داشته باشند، انسان‌ها نیز زمانی رشد میکنند و شکوفا می‌شوندکه با محیط‌زیست خود در توازن و تعادل و هماهنگی باشند (شیرازیان و شهپری، 1400: 119). در زندگی گیاهی و جانوری زمانی کهشرایط حیاتی مناسب نیست مثلاً خاک مناسب نیست یا فضای زیستی، کوچک و فشرده است یا هوایزیستبوم آلوده است قدرت رشد و مانور از آن‌ها گرفته میشود، انسان‌ها هم اگر با زیستبوم خود درتوازن و هماهنگی نباشند نتایج و آثاری مشاهده میشود که ناشی از این عدم هماهنگی است (احمدی و همکاران، 1395: 38). به عبارتدیگر زیستبوم انسانی اگر واجد استانداردهای حداقلی یک زندگی متعادل و سالم از قبیل مسکن، اقتصاد و.... نباشد رفتار ساکنان خود را دست‌خوش تحول میکند به نحوی که میتوان پیش‌بینی کرد وانتظار داشت که با به هم خوردن تعادل و توازن زیستگاهی، افراد به سوی رفتارهای انحرافی و بزهکارانه گرایش پیدا میکنند (عبدالهی، 1386: 102).
قرنها است کـه بـشر بـرای حفاظـت از ارزشهـایی کـه رعایـت آن‌ها را بـرای صـیانت از منـافع بنیـادین انسان و جامعه ضروری میدیده به حقوق کیفـری توسـل جـسته است؛ جوامع بشری با جرم انگاری و مجازات رفتارهـای مغایر بـا ارزشهـای برتـر جامعـه درصـدد نیـل بـه چنـین هدفی برآمده اند (Faure and Visser, 2003).
قانون‌گذار برای جلوگیری ازوقوع جرایم بر علیه زیستبوم، قوانین و مقرراتی را بهتصویب رسانده است که جهت اجرای دقیق و کامل نیاز بهضمانت اجرا و مرجع نظارت بر اجرای بهینه آن‌ها میباشد. بدونتردید برای آن که بتوان از زیستبوم به خوبی حمایت کرد، در کنار استفاده از ضمانت اجراهای مدنی و اداری، بایستی بهضمانت اجرای کیفری نیز متوسل شد؛ اما متأسفانه قوانین ومقررات زیستبوم در حقوق ایران از ضمانت اجرایمناسبی برخوردار نمیباشند که نتیجه این امر افزایش جرایم مرتبط با زیستبوم میباشد (رمضانی قوام آبادی، 1388: 82).
از آنجا که گونههای جانوری مرز نمیشناسند؛ اسناد بینالمللی مهمترین وسیله جهت حفاظت از این گونهها و زیستگاههـای آن‌ها خواهـد بـود. بـه همـین منظـور اسـناد متعــدد بــینالمللــی در خــصوص تــضمین حفاظــت از گونههای وحوش و زیستگاههای آن‌ها در نیمهی دوم قـرن 20 تنظیم گردید. کنوانسیون مربوط به تجارت بینالمللـی گونههای جانوری و گیاهی وحشی در معرض انقراض یـا سایتِس مصوب 1973، یکی از مهمترین کنوانـسیونهـای بینالمللـی در خـصوص حفاظـت از گونـههـای جـانوری است (Habibi, 2005).
این کنوانسیون بیشترباعلامت اختصاری (CITES) یـاکنوانسیون واشنگتن شناخته میشود. کنوانـسیون مزبـور، به دنبال تصویب قطعنامه مجمع عمومی اتحادیه بینالمللی برای حفاظت از طبیعت در سال 1963 تدوین شد و مـتن نهایی آن در 3 مارس 1973 توسط 80 کشور به تـصویب رسید و از اول ژوییه 1975 نیز لازم الاجرا گردید؛ و لازم به ذکر است که دولت ایران از تاریخ سوم اوت 1976 به عضویت کنوانسیون مزبور در آمـده اسـت. هـدف اصـلی این کنوانسیون حفاظـت از گونـههـای نـادر و حفاظـت از زیستگاه آن‌ها است. ضرورت وجود یـک کنوانـسیون در زمینـه انتـشار اطلاعـات گـسترده در مـورد جلـوگیـری از انقراض گونههایی نادری همچون پلنـگ و فیـل از همـان ابتدا آشـکار گـشت. بـه طـور کلـی تجـارت گونـههـای وحشی و مشتقات حاصله از این گونهها سـالانه میلیاردهـا دلار را به خود اختصاص میدهد (پارسا و علیزاده نجد، 1393).
رویکرد دولت ایران نسبت بـه تعهـدات بـین المللـی خـود در حـوزه‌ی زیـست‌بوم، چـه قبـل از انقلاب و چه بعد از انقلاب، مناسب ارزیابی مـیشـود. یکی از مهمترین قدمهای قانون‌گذار ایـران در جهـت حفظ حیات‌وحش، تدوین قانون شکار در تاریخ چهـارم اسـفند مـاه 1335 اسـت (احمدی و همکاران، 1395). حفاظت از حیات بـشر، امـوال او و در یــک گفتــار گــستره نظــم اجتمــاعی در مقولــه چنــین ارزشهایی طبقه بنـدی مـی‌شـوند. بنـابراین ایـن سـئوال مطرح میشود کـه آیـا زیـست‌بوم سـالم در مقولـه ارزشهای بنیادین جامعه قابل طبقه بندی نبوده و در ایـن صورت آیا حمایـت کیفـری از چنـین ارزشـی بـه ماننـد دیگـرارزشهـا ضـرورت نمـییابـد و بـه فـرض اثبـات ضرورت حمایـت کیفـری از زیـست‌بوم ایـن مسئله همچنان باقی می‌مانـد کـه آیـا مقولـه حفاظـت از زیستبوم برای حقوق کیفری ویژگی خاصـی نداشـته و بـه دیگر سخن حقوق کیفری بـا شاخـصه هـای سـنتی خـود قادر به حصول به اهداف خود یعنی ارعـاب و پیـشگیری از جـرایم زیـست‌بوم مـی‌باشـد یـا خیـر.
برخی از این اقدامات جنبهی پیشگیری و برخی دیگر نیز جنبهی مقابله با آلودگی و تخریبزیستبوم را دارند. ضمانت اجرا در حقوق زیستبوم بهصورتهای مختلفی وجود دارد در حقوق داخلی، این ضمانتاجراها به دو قسمت کیفری و مدنی تقسیم می‌گردد. بخشکیفری مشتمل بر مجازاتهایی است که برای متخلفان در نظرگرفته شده و بخش مدنی چگونگی جبران خسارت وارده برزیستبوم را مورد توجه قرار میدهد. بدین ترتیب ملاحظهمیشود که حقوق به طور اعم و حقوق جزا به طور اخص درارتباط با حمایت از زیستبوم نقش بسزایی دارد. در واقعکلیهی رشتههای حقوقی از جمله حقوق جزا به عنوانمکانیزمی برای نیل به کنترل اجتماع ابداع شدهاند و هدفآنها تنظیم رفتارها و فعالیت‌های افراد در جامعه است که به‌عنوان مثال به بند «ج» ماده12 قانون شکار و صید میتواناشاره نمود که برای متخلفین، مجازات حبس را در نظر گرفتهاست. البته باید دانست که مسائل مربوط به آلودگی و انهداممظاهر زیستبوم مشکلی است جهانی و بینالمللی واختصاص به یک یا چند کشور خاص ندارد. تمامی کشورها کمو بیش با مشکلات و معضلات زیستبوم در ابعاد مختلفیمواجه هستند. در راستای مبارزه با آلودگی و تخریب زیستبوم و حفظ آن هر یک از کشورها شیوهها و سیاستهایخاص خود را با توجه به شرایط و اوضاع و احوال ویژهی خود، بررسی و انتخاب نموده و به اجرا میگذارند (خالقی و رشنوادی، 1392: 135).
زیستبوم: یک اکوسیستم یا زیستبوم به عنوان یک محیط به همراه هرگونه موجود زنده و تمام عوامل غیرزنده که درون آن محیط وجود دارند، تعریف میشود. اکوسیستم همه جنبه‌های یک زیستگاه را مشخص میکند که شامل تمام برهم‌کنش‌های بین عناصر متفاوت آن است (روغنی زاده گان و شفیعی، 1390: 41).
ضمانت اجراهای کیفری: مفهوم لغوی ضمانت در لغت به زمین‌گیری و اجرا به راندن معنا شده است و در اصطلاح حقوقی ضمانت اجرا حمایت مراجع رسمی در اعمال قانون و عرف است (جعفری لنگرودی، 1378: 242). در تعریف دیگر ضمانت اجرای کیفری اینگونه توصیف شده: «واکنش عدم رعایت قانون از طرف افراد مجازات است و به زیان متخلف از قانون برقرار شده است که در موارد سرپیچی به وسیله قوای عمومی بر متخلف از قانون برقرار شده است که در موارد سرپیچی به وسیله قوای عمومی بر متخلف تحمیل میشود» (امامی، 1368: 117).
حقوق موضوعه: حقوق موضوعه اصطلاحی است در فلسفه حقوق و به قوانینی‌گفته میشود که با تصمیم انسان‌ها در یک جامعه، و نه لزوماً مبتنی بر اخلاقیات، شریعت (قوانین مبتنی بر مذهب) یا قوانین طبیعی وضع میشود. به عبارتی، مجموع قوانین و مقرراتی که در یک زمان و مکان واحد حاکم بر روابط اجتماعی افراد میباشد؛ به صورتی که دولت به عنوان قوه‌ی برتر، واضع، متضمن و مجری این قواعد است. این اصطلاح به صورت معمول در مقابل حقوق طبیعی به‌کار می‌رود (دادمرزی و محقق داماد، 1391: 77)
